Dieta i żywienie

 Święta zasada żywienia głosi, że to dziecko decyduje, czy i ile będzie jadło, a naszym, rodziców, zadaniem jest jedynie ustalenie co, jak i kiedy mu podamy. Czas najwyższy zacząć ją stosować, zwłaszcza że w początkach drugiego roku życia dzieci, zajęte opanowywaniem sztuki chodzenia i intensywnym poznawaniem świata, jedzą tylko tyle, by zaspokoić pierwszy głód. I to zachowanie należy traktować ze spokojem. Jeszcze żadne zdrowe dziecko nie zagłodziło się na śmierć. Wciskanie jedzenia na siłę nie tylko prowadzić może do otyłości, ale sprowadza nas rodziców na wojenną ścieżkę z własnym dzieckiem. Maluch zaczyna podświadomie wykorzystywać jedzenie jako sposób walki o władzę. To my rodzice decydujemy, czy, kiedy i ile tłuszczu i cukru pojawi się na stole. Dziecko może zawsze dostać dokładkę ziemniaków, ryżu, chleba, owoców i warzyw, ale nie tortu, czekolady, budyniu, ciasta itp.
Jeśli zdamy się na instynkt dziecka, to z reguły, poza nielicznymi wyjątkami, okaże się, że nasz 2-3-latek z grubsza przestrzega sam norm dobowego zapotrzebowania kalorycznego przedstawionego w tabeli 1. Natomiast wiele do myślenia powinno nam dać zamieszczone w tabeli 2 zestawienie kaloryczności niektórych słodyczy i przekąsek.

Tabela 1 Zapotrzebowanie kaloryczne w 2 i 3 roku życia (kcal/kg/dobę).

Tabela 2 Wartość kaloryczna 100 g przekąsek i słodyczy.

To, czy dziecko jest prawidłowo żywione, najłatwiej określić, analizując jego stan odżywienia. Można po prostu zrobić zestawienie tego, co dziecko zjadło w danym dniu czy tygodniu (patrz piramida zdrowia). Prostą i dostępną dla każdego metodą takiej oceny jest także wykreślenie i analiza krzywej masy i wzrostu na siatkach centylowych znajdujących się w książeczce zdrowia dziecka. Systematyczne nanoszenie wartości na te siatki pozwala ocenić, czy dziecko rozwija się harmonijnie, czy też nie, czy znajduje się w strefie zagrożenia otyłością lub niedoborem masy ciała, czy też w strefie nisko- lub wysokorosłości. Normą jest poruszanie się stale w określonym kanale mieszczącym się między 10 a 90 centylem, a krzywa masy powinna się znajdować o jeden kanał wyżej, w tym samym kanale lub – najlepiej - o jeden kanał niżej niż krzywa wzrostu. Ważne jest także, aby nie występowały nagłe lub stopniowe, ale systematyczne odchylenia krzyweych w górę lub w dół od dotychczasowego przebiegu. Przykłady oceny ilustrują ryciny 1, 2, 3 i 4.

Wg. Palczewska i Niedźwiecka, IMiDz, Warszawa 1999
Zarówno dziecko oznaczone kolorem czerwonym, jak i “zielone” rozwijają się harmonijnie i mieszczą się w normie (masa proporcjonalna do wzrostu), choć jedno jest duże, a drugie małe.


Wg. Palczewska i Niedźwiecka, IMiDz, Warszawa 1999
Dziecko oznaczone kolorem czerwonym ma wyraźną nadwagę w stosunku do wzrostu (najczęstsza przyczyna to przekarmianie). Dziecko oznaczone kolorem zielonym jest bardzo szczupłe (choć nie musi to być patologia, powinno jednak także wzbudzić zainteresowanie).


Wg. Palczewska i Niedźwiecka, IMiDz, Warszawa 1999
To dziecko ma wyraźnie postępujący ubytek masy ciała w stosunku do wzrostu (chudnie - jest to sygnał alarmowy nakazujący zastanowić się nad przyczyną).


Wg. Palczewska i Niedźwiecka, IMiDz, Warszawa 1999
U tego dziecka niepokojąco rośnie masa ciała w stosunku do wzrostu (sytuacja wymagająca konsultacji z lekarzem i zastanowienia się nad przyczyną).

 

Zobacz również:
Dieta wegetariańska
Żywienie 2-3 latków

Co zatem pod względem żywieniowym jest naszym maluchom potrzebne do życia? Takimi składnikami odżywczymi są te, bez których organizm nie może się obyć. Należy do nich osiem aminokwasów, których ustrój sam nie może zsyntetyzować (walina, leucyna, izoleucyna, metionina, lizyna, fenyloalanina, treonina, tryptofan - tzw. aminokwasy egzogenne), niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT - kwas linolowy, linolenowy i arachidonowy), glukoza, witaminy (A - retinol, D - cholekalcyferol, E - tokoferol, K - menadion, fitomenadion, B1 - tiamina, B2 - ryboflawina, B6 - pirydoksyna, B12 - cyjankobalamina, PP - nikotynamid, niacyna, H - biotyna, C - kwas askorbinowy, kwas foliowy, kwas pantotenowy), co najmniej 14 składników mineralnych (wapń, fosfor, magnez, sód, potas, chlor, żelazo, cynk, molibden, jod, siarka, miedź, selen, chrom, kobalt i fluor) oraz woda.
Nie ma w przyrodzie produktu, który zapewniałby człowiekowi te wszystkie niezbędne składniki odżywcze. Stąd tak ważne jest urozmaicanie diety i uwzględnianie w niej produktów spożywczych z wszystkich podstawowych grup.    
Należą do nich:
Mleko i przetwory mleczne - źródło wapnia, fosforu, pełnowartościowego białka, ryboflawiny, niacyny, witaminy A i D.
W drugim roku życia zaleca się nadal podawać dzieciom mleko modyfikowane tzw. następne. W 2 i 3 roku życia zaleca się spożywanie mleka w ilości ok. 500-700 ml na dobę lub produktów mlecznych uzyskiwanych z takiej ilości mleka.
Mięso, ryby, drób i substytuty białkowe (rośliny strączkowe) - obfite źródło białka, żelaza, tiaminy, ryboflawiny, niacyny, witaminy B12, witaminy A i tłuszczu.
Owoce i warzywa - dostarczyciele witaminy C, karotenu, kwasu foliowego, żelaza, wapnia, węglowodanów złożonych (skrobia) i błonnika pokarmowego.
Przetwory zbożowe (pieczywo, makarony, ryż, kasze, ciasta itp.) - źródło węglowodanów złożonych, witamin z grupy B, błonnika pokarmowego, żelaza.
Tłuszcze (oleje, masło, tłuszcze zwierzęce) - podstawowe źródło NNKT (nienasyconych kwasów tłuszczowych), energii i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E i K).
Cukry proste i słodycze - źródło łatwo strawnych i szybko wchłaniających się węglowodanów, określanych powszechnie jako zbędne kalorie, niekiedy jednak potrzebnych, np. podczas intensywnego wysiłku fizycznego.
Badania prowadzone w Polsce nad stanem odżywienia dzieci i młodzieży oraz ich dziennymi racjami pokarmowymi wskazują na różne, niekiedy nawet znaczne nieprawidłowości. Obejmują one zarówno nadmiary (częściej), jak i niedobory energetyczne, a także zaburzenia jakościowe dotyczące spożycia białka (dość częsty niedobór), węglowodanów (zazwyczaj nadmiar), tłuszczów (u małych dzieci niedobór, a u starszych nadmiar), owoców i warzyw (z reguły ich niedostatek). Choć piramida zdrowego żywienia (patrz rycina 5) powinna być wszystkim dobrze znana i powszechnie stosowana, to wciąż dalecy jesteśmy od jej przestrzegania.

Rycina 5. Piramida zdrowia



Przyczyny tego stanu rzeczy są oczywiście złożone, ale do najistotniejszych należą: brak wiedzy na temat prawidłowego żywienia, poszerzająca się strefa biedy, wymuszane przemianami cywilizacyjnymi niekorzystne zmiany stylu życia oraz brak czasu. Popularność zyskują także wymyślne diety i sposoby żywienia, które niestety rzadko są prawidłowo zbilansowane i - co najważniejsze - z reguły nie nadają się do stosowania w wieku rozwojowym.
Częstym przykładem niezbilansowania diety u dzieci w wieku 2-3 lat jest tzw. biegunka pędraków, czyli oddawanie kilku luźnych, niestrawionych stolców  w ciągu dnia, przy prawidłowej krzywej masy ciała i wzrostu. Stan taki budzący niepokój dziesiątek matek spowodowany jest tym, że każda z nich za zdrowe uznaje nieograniczone ilości soków, a za koszmarnie niezdrowy tłuszcz. Właśnie zbyt chude pokarmy oraz nadmiar soków i owoców prowadzi do tej niepokojącej “biegunki”. Zmiana tych proporcji daje zwykle natychmiastowy i cudowny skutek.
Dobra rada:  jeśli dziecko po posiłku jest ciągle głodne, zawsze można sięgnąć po coś znajdującego się w dwóch dolnych piętrach piramidy zdrowia (ryc. 5), nie należy natomiast sięgać po produkty znajdujące się na wyższych piętrach.   

Zobacz również:

Dieta wegetariańska
Najczęstsze błędy popełniane w żywieniu 2-3-latków